एकाक्ष वेनलॉकची क(व्य)था

ऑलिंपिक स्पर्धेचा चेहरा म्हणजे ऑलिंपिकचा शुभंकर - मॅस्कॉट. आजपर्यंतच्या इतिहासात ऑलिंपिक मॅस्कॉटस तुफान लोकप्रिय झालेले दिसतात. यजमान देशाची ओळख सांगणारा मॅस्कॉट स्पर्धेच्या प्रत्येक ठिकाणी सतत दिसत
राहतो.  लंडन ऑलिंपिकचा मॅसकॉट - वेनलॉक हा सुरुवातीला त्याच्या वेगळेपणामुळे गाजला. जागोजागी हा वेनलॉक दिसतोय खरा पण त्याची आत्तापर्यंत फारच कमी दखल घेतली गेली आहे. लोकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण करण्याचे भाग्य वेनलॉकच्या वाटेला येईल की नाही याची शंका आहे.

स्टीलपासून बनलेला, मोठे डोके असलेला, हातात फ्रेंडशिप बँड घातलेला हा एकाक्ष वेनलॉक प्रथमदर्शनी विचित्र असा प्राणी वाटतो. हा कुठल्या परग्रहावरील जीव आहे का, अशा प्रतिक्रिया याच्या पहिल्या दर्शनानंतर सामान्यांकडून आल्या होत्या त्या यामुळेच. खरे तर संयोजकांना वेनलॉकच्या या असल्या रुपामधून बराच आशय सांगायचा आहे. औद्योगिक क्रांतीची जननी असलेल्या लंडन नगरीने आता जागतिक डिजिटल युगाचा ध्यास घेतला आहे हे सांगायला त्याची निर्मिती स्टीलच्या एका थेंबातून झालेली त्यांनी दाखवली
आहे आणि डोळा म्हणून कॅमेरा लेन्स लावली आहे. पुन्हा मॅस्कॉटमधून जागतिक बंधुभाव व्यक्त करण्याचाही संधी सोडलेली नाही. त्यासाठी त्याच्या हातात ऑलिंपिक रिंगच्या पाच रंगातले फ्रेंडशिप बँड घालण्यात आलेत. लंडनची ओळख असणाऱ्या पारंपरिक ब्लॅक टॅक्सीची आठवण करून देणारा पिवळा हेडलाईट
डोक्यावर लावलेला आहे. हा एवढा सारा गर्भित अर्थ किती लोकांपर्यंत पोचतोय माहित नाही. प्रथमदर्शनी तरी याची ओळख ‘वनआईड क्रीचर’ अशीच बनली गेली आहे एवढे खरे.

ऑलिंपिक मॅस्कॉट छान असावा, लहान मुलांना आवडेल, गोड वाटेल असा असावा, अशी आत्तापर्यंतची पद्धत होती. सर्वसाधारणपणे ऑलिंपिकच्या यजमान देशात सापडणारा प्राणी किंवा यजमान देशाची ओळख ठरू शकेल असे कॅरॅक्टर मॅस्कॉट म्हणून वापरले गेले. यजमान देशातील जनतेने यातील अनेक मॅस्कॉटना अगदी
डोक्यावर घेतले. अस्वलाचे पिल्लू, वाघांचे बछडे, गरुड यांची कॅरॅक्टर्स ऑलिंपिकचे मॅस्कॉट म्हणून येऊन गेली आहेत. आपल्याकडे एशियाडचा अप्पू आणि नॅशनल गेम्सचा राजू अजूनही अनेकांच्या लक्षात असेल. यंदाच्या वेनलॉकला लोकांनी तेवढे आपलेसे केलेले नाही. १९९६ ला अमेरिकेत झालेल्या अटलांटा ऑलिंपिकच्या वेळी व्हॉट्जिट किंवा इज्झी असे विचित्र नाव ठेवलेला मॅस्कॉट असाच लोकांना झेपला नव्हता. पहिले कॉम्प्युटर जनरेटेड कॅरॅक्टर असे कौतुक झाले तरी तो लोकांना फारसा रुचला नव्हता. आता इंग्लिश वेनलॉकची तुलना अमेरिकन इज्झीशी होत आहे.

नाव आले कुठून?

इंग्लंमधील श्रोपशायर परगण्यात असलेल्या ‘मच वेनलॉक’ या गावाच्या नावावरून ऑलिंपिक मॅस्कॉटला तसे नाव देण्यात आले. या गावाला आधुनिक ऑलिंपिकच्या इतिहासात आद्य स्थान आहे. मच वेनलॉक येथे होणाऱ्या क्रीडा स्पर्धांपासून प्रेरणा घेऊनच प्राचीन ग्रीक ऑलिंपिक परंपरेचे १९ व्या शतकात पुनरुज्जीवन करण्यात आले. पॅरालंपिकचा मॅस्कॉट मँडेव्हिलचे नाव एका इंग्लिश हॉस्पिटलवरून ठेवण्यात आले आहे. बकिंगहॅमशायर परगण्यातील स्टोक मँडेव्हिल हॉस्पिटलच्या डॉ लुडविग गटमन यांनी १९४० च्या दशकात स्टोक मँडेव्हिल गेम्स सुरू केले. पॅरालंपिक गेम्सची ती मुहूर्तमेढ होती, असे मानले जाते.

ब्रिटीश ब्रिटीश परंपरेला जागून काहीतरी खूप वेगळे करण्याच्या नादात लंडन ऑलिंपिकमध्ये हे वेनलॉक आणि मँडेविल सादर केले पण लोकांच्या मनाला ते भिडले नाहीत, हे खरे.

चोख सुरक्षा आणि लंडनचे भामटे

स्पर्धेदरम्यानची सुरक्षा व्यवस्था हा ऑलिंपिककाळात लंडनसाठी सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा होता. जागतिक दहशतवादाचा तडाखा २००५ मध्ये लंडनला बसला असल्याने प्रशासनाने सुरक्षेत कोणतीही कसर ठेवलेली नाही. जागोजागी पोलिस तैनात आहेत. या चोख व्यवस्थेमुळे स्पर्धेच्या काळात गुन्हागारीचे प्रमाण कमी असेल, अशी आशा लंडन प्रशासन व्यक्त करीत आहे. कारण या आधीच्या विशेषतः सिडने ऑलिंपिकच्या वेळेला यजमान शहरातील क्राईम रेट एकदम कमी झाला होता. लंडनमध्ये मात्र अद्याप तसा ट्रेंड दिसलेला नाही. उलट पोलिसांचा आव आणून लोकांना लुबाडण्याचा नवा फंडा लंडनच्या भामट्यांनी शोधून काढला आहे.

चार दिवसांपूर्वी लंडन प्रशासन आणि पोलिस खात्याकडून सर्व मोठ्या कंपन्या आणि ऑफिसमध्ये एक विशेष अॅलर्ट जारी करण्यात आले. वृत्तपत्रांमधूनही सावधगिरीची सूचना देण्यात आली. आपण साध्या वेशातील पोलिस असल्याची बतावणी करत प्रेक्षकांना, पर्यटकांना लुबाडण्याच्या काही घटना घडल्याने सावध राहावे, अशी सूचना खुद्द पोलिसांनीच दिली आहे. गेल्या आठवड्यात लंडनच्या भामट्यांनी चोरीची ही वेगळीच शक्कल चालविल्याचे उघड झाले. हे साध्या वेशातील खोटे पोलिस लोकांकडे पैसे मागतात आणि जवळ कॅश नसेल तर एटीएममधन ती काढून द्यायलाही लावतात. सेंट्रल लंडनमध्ये अशी चलाखी करणाऱ्या दोघांना शेवटी अटक झाल्याचे कळले. पण तरीही हे प्रकार थांबलेले नाहीत.

शहरात गर्दी वाढली की, त्याचा फायदा भुरटे चोर, पाकिटमार घेतातच. पण जगभरात नावाजलेल्या स्कॉटलंड यार्ड किंवा बॉबीच्या नावाखालीच अशी लूटमार केली जात आहे, हे विशेष. खरे तर ऑलिंपिकच्या काळात कोणताही धोका उद्भवू नये म्हणून युद्धपातळीवर सुरक्षाव्यवस्था पुरवण्यात आली आहे. ऑलिंपिक पार्कच्या जवळच्या उंच इमारतींवर जमिनीवरून आकाशात मारा करणारी क्षेपणास्त्र सज्ज ठेवण्याची तयारीही होती. त्यावरून इथे थोडा गदारोळ माजला होता. लिटनमधील एका टॉवरमध्ये राहणाऱ्या नागरिकांनी याला आक्षेप घेतला. ग्रीनीचजवळच्या नदीपात्रात ब्रिटनमधील सर्वात मोठी युद्धनौका तैनात करण्यात आली आहे. यावरून टेहळणी करणारी हेलिकॉप्टर झेपावत असतात. १० हजारांवर पोलिसांखेरीज आणखी तेवढेच खासगी सुरक्षारक्षक आणि १३,५०० लष्करी जवान ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी सज्ज आहेत.  

सुदैवाने ऑलिंपिकदरम्यान किरकोळ गुन्ह्यांखेरीज अद्याप तरी मोठा पेच उभा राहिलेला नाही. बहुतेक गुन्ह्यांचे स्वरूप चिथावणीखोर भाषण, रेशियल अब्युज, शिवीगाळ, दारू पिऊन धिंगाणा घालणे असे आहे. प्रेक्षक, स्पर्धक आणि ऑलिंपिक अधिकाऱ्यांना शिवीगाळ करणारे गुन्हेगार अधिक. अशा ‘ऑलिंपिक ऑफेन्स’साठी अटक झालेल्या कोणालाही २४ तासांच्या आत न्यायालयात हजर करण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहेत. स्ट्रॅटफर्डला सुरू केलेल्या फास्ट ट्रॅक कोर्टात या केस चालतात. ऑलिंपिक दरम्यान न्यायव्यवस्थेवर कामाचे दडपण येऊ नये म्हणून आधीच सुट्टीचे विशेष कोर्ट बसवून प्रलंबित प्रकरणे निकालात काढली गेली होती. विशेषतः वर्षभरापूर्वी लंडनमध्ये उसळलेल्या दंगलीच्या केस संपवण्यासाठी त्याचा उपयोग झाला.

लॉजिस्टिक्सला सलाम

लंडनसारख्या प्रचंड मोठ्या शहरात ऑलिंपिक आयोजित करताना दोन गोष्टी महत्त्वाच्या होत्या. शहराचे इतर व्यवहार सुरळीत चालतील याची काळजी घेणे आणि त्याचवेळी ऑलिंपिकच्या प्रेक्षकांना, खेळाडूंना, संबंधितांना वेळच्या वेळी स्पर्धेच्या ठिकाणी कसे पोचता येईल, याचीही सोय बघणे. एवढ्या मोठ्या शहरात विशेषतः सार्वजनिक वाहतुकीने फिरताना नवख्या माणसांचा गोंधळ उडणे सहाजिक आहे. पण लंडन ऑलिंपिकसाठी लॉजिस्टिक्स इतके छान तयार केले आहे, की कोणीही सराईतासारखा फिरू शकेल. ऑलिंपिकचे साईन बोर्ड्स, नकाशे, स्क्रीन, मोबाईल अॅप्लिकेशन्स यांच्या जोडीला हजारो स्वयंसेवक उभे केल्याने पत्ता विचारण्याची वेळच येत नाही.

लंडनचा पसारा ८ झोनमध्ये विभागला आहे. वेस्टमिन्स्टर म्हणजेच सेंट्रल लंडनचा जुना भाग झोन १ मध्ये येतो. पूर्वेला आणि पश्चिमेला २, ३, ४ असे झोनचे परिघ वाढत जातात. आठव्या झोनमध्ये राहणारी व्यक्ती सेंट्रल लंडनपासून सर्वात दूर राहते. ऑलिंपिक पार्क पूर्वेकडच्या झोन ३ मध्ये येते. ऑलिंपिकच्या अनेक स्पर्धा स्टेडियमबाहेरही वेगवेगळ्या ठिकाणी होत असल्याने लंडनभर ऑलिंपिकची वाहतूक सुरू आहे. पश्चिमेच्या वेम्बलीपासून पूर्वेला ग्रीनीचपर्यंत अनेक ठिकाणे ऑलिंपिकमय आहेत. पण तरीही स्पर्धेच्या ठिकाणापर्यंत पोचताना कोणतीही अडचण जाणवत नाही. कारण ऑलिंपिकचे व्हॉलेंटिअर्स जागोजागी मदतीसाठी उभे आहेत.

एखादा गावाकडचा माणूस पहिल्यांदा शहरात येतो मोठे रस्ते, गाड्या पाहून तेव्हा गांगरून जातो, तसे गांगरायला लावणारा ट्यूब- बस- ट्रेनचा पसारा लंडनमध्ये दिसतो. लंडनच्या रस्त्यांखाली रेल्वेचे खरोखर जाळे विणलेले आहे. आठ झोनना जोडणाऱ्या एकूण १० अंडरग्राऊंड ट्यूब लाईन्स, शिवाय ओव्हरग्राऊंड आणि नॅशनल रेल वेगळ्या. एवढा हा पसारा आहे. सुरुवातीला याचेच दडपण येऊ शकते. पण ज्या ट्यूब स्टेशनजवळ ऑलिंपिक इव्हेंट आहे, त्या स्टेशनवर मोठ्या अक्षरात तसे बोर्ड लागलेले आहेत. तिथपर्यंत जायचा नकाशाही आहे. शिवाय काही स्टेशनवर रस्त्याचा टच स्क्रीन इंटरअॅक्टिव्ह मॅप लावला आहे. हॉर्सगार्ड परेडसाठी येथे उतरा अशा अनाउन्समेंट ट्यूबमध्येही सतत होतच असतात. ट्यूब स्टेशनपासून स्पर्धेच्या ठिकाणापर्यंत जागोजागी रस्ता दाखवणारे साईनबोर्ड्स लागले आहेत.

वॉटर्लू, व्हिक्टोरिया, पॅडिंग्टन, किंग्ज क्रॉस या लंडनच्या चारही मोठ्या ट्रेन स्टेशनच्या बाहेर मोठा इन्फॉर्मेशन डेस्क उभा केला आहे. तेथे ऑलिंपिकच्या इव्हेंटची माहिती, तिथपर्यंत पोचायचे कसे हे सांगणारे नकाशे शिवाय लंडनचा नकाशा, ट्यूब मॅप, बस रूट, सायकल रूट, वॉकवे असे अनेक नकाशे मोफत उपलब्ध आहेत. ट्रान्सपोर्ट फॉर लंडननेदेखील खास माणसे मार्गदर्शनसाठी तैनात केली आहेत. लंडनच्या चारही बड्या ट्रेन स्टेशनवर आणि स्टेशनबाहेर गुलाबी आणि जांभळे डगले घातलेले अनेक ऑलिंपिक व्हॉलेंटिअर उभे असलेले दिसतात. त्यांचा उत्साहसुद्धा वाखाणण्यासारखा आहे. तुम्ही त्यांच्यापर्यंत जाऊन पत्ता विचारण्याआधीच ‘मे आय हेल्प’ ची साद ते घालतात. या हजारो मार्गदर्शकांना ऑलिंपिकचे प्रेक्षक धन्यवाद देत आहेत. जगातील एका प्रचंड मोठ्या शहरातला वावर त्यांच्यामुळे फारच सोपा होऊन जातो. लंडन ऑलिंपिकच्या लॉजिस्टिक टीमला यासाठी सलाम.

शहरी गणिते बदलताना

ऑलिंपिकमुळे बदललेली लंडन ईस्टएंडची स्कायलाईन

शहर रचना कितीही काटेकोरपणे केली, तरी कोणत्याही मोठ्या शहराचे सगळे प्रभाग, उपनगरे सारखी विकसित होऊ शकत नाहीत. लंडनसारख्या अवाढव्य शहरात तर हे शक्यच नाही. आपल्याकडच्या कोणत्याही मोठ्या शहरात ही बाब अगदी प्रकर्षाने दिसते. शहराचा एखादा भाग चकाचक होतो तर एखादा बकाल राहतो. साहेबाच्या देशात कितीही शिस्तीचा कारभार असला, तरी असे बकाल भाग आहेतच. तिथल्या जागांचे भाव आणि हाय प्रोफाईल लंडनमधील भाव यात जमीन आस्मानाचा फरक आहे. ऑलिंपिकच्या निमित्ताने या शहरी आडाख्यांची गणिते मात्र बदलत आहेत.

पूर्व लंडनचा भाग शहरातला सगळ्यात गरीब लोकवस्तीचा म्हणून अगदी २ वर्षांपूर्वीपर्यंत ओळखला जायचा. पण ऑलिंपिक पार्क उभारायच्या हालचाली सुरू झाल्या आणि या भागाने जणू कातच टाकली. ऐतिहासिक काळापासूनच लंडनचे हे ईस्ट एंड तसे बकालच. लिआ नदीच्या बाजूचा हा परिसर स्थलांतरित गरीबांची वस्ती म्हणूनच ओळखला जायचा. लंडन शहराची वस्ती जशी वाढू लागली, तशा शहरातील सुविधा वाढवण्यात आल्या. वीसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला नगररचनेत कालानुरूप असे बदल होताना जागा मोकळी करण्यासाठी सेंट्रल लंडनच्या आसपास असलेल्या गरिबांच्या वस्त्या हटवण्यात आल्या. या सगळ्यांनी गाशा गुंडाळून शहराबाहेरचा पूर्वेचा रस्ता धरला. असे शहरातून ढकलले गेलेले, तसेच परदेशातून आलेल्या लोकांनी ईस्ट एंडमध्ये संसार मांडले. या अर्धशिक्षित लोकांना सामावून घेणारे व्यवसायच इथे बहरले. जुनाबाजार, खाणकाम, डॉकयार्डमुळे जहाजबांधणी असे कष्टकऱ्यांचे व्यवसाय येथे होते. त्यातून दुसऱ्या महायुद्धात ईस्ट एंडचा हा भाग बॉम्ब हल्ल्यांच्या भक्ष्यस्थानी पडला. ईस्ट एंडची अपरिमित हानी झाली. नंतर तर हा भाग डंपिंग ग्राउंड म्हणूनच वापरला गेला.

ईस्ट एंडच्या डंपिंग ग्राऊंडवर असे चकाचक मॉल उभे राहिले आहेत.

युद्धसमाप्तीनंतर दशकभराने पूर्व लंडन सुधारण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. सुरवातीला कॅनरी वॉर्फचा भाग बिझनेस डिस्ट्रीक्ट म्हणून विकसित केला गेला. तरीही वेस्टएंडच्या कला- शिस्त- परंपरेने नटलेल्या संस्कृतीपासून लंडनचे ईस्ट एंड तसे दूरच राहिले होते. आता ऑलिंपिकमुळे या सुधारणेच्या अध्यायाची सांगता झाली असे म्हणता येईल. डंपिंग ग्राउंडचे आधुनिक ऑलिंपिक व्हिलेजमध्ये रुपांतर झाले. स्ट्रॅटफर्ड इंटरनॅशनल स्टेशन बनले. ईस्टहॅम, वेस्टहॅम, लेटन ही कमी भाव असलेली बाजूची उपनगरेही एकदम प्रकाशझोतात आली आहेत. चकाचक इमारती, मॉल यामुळे स्ट्रॅटफर्डचा भाग तर एकदम हाय प्रोफाईल झाला आहे. वेस्टफिल्ड्स हा लंडनचा सर्वात मोठा शॉपिंग मॉल स्ट्रॅटफर्डला गेल्या वर्षीपासून सुरू झाला. आता ऑलिंपिकसाठी बाहेरून येणाऱ्या प्रेक्षकांना ईस्टएंडच्या या कुरूप इतिहासाची कल्पनाही येणार नाही. ऑलिंपिकचे निमित्त साधून शहराचा एक भाग जणू नव्याने वसवणाऱ्या साहेबाच्या या दूरदृष्टीला दाद द्यावी लागेल. 

संभाव्य गर्दीची उलटी गंगा

लंडन ऑलिंपिक दरम्यान होणारी संभाव्य गर्दी या विषयावर ऑलिंपिक सुरू व्हायच्या आधीपासून इथल्या माध्यमांनी भरपूर चर्चा चर्विचरण केले होते. सेंट्रल लंडनमध्ये ट्रॅफिक जॅम होणार, तिथून गाडी बाहेर काढायला जागा राहणार नाही, ट्यूबमध्ये प्रचंड गर्दी होणार असे ठोकताळे बांधण्यात आले होते. लंडनच्या मेयरपासून ते सार्वजनिक वाहतूक सांभाळणाऱ्या ट्रान्सपोर्ट फॉर लंडन (टीएफएल)च्या पदाधिकाऱ्यांपर्यंत साऱ्यांनी म्हणूनच या काळात ऑलिंपकशी संबंधित नसाल तर येणे टाळा, अशा अर्थाचे आवाहनही केले होते. पण प्रत्यक्षात परिस्थिती फारच वेगळी दिसते आहे. ऑलिंपिक सुरू होऊन आठवडा उलटला तरी असे ओव्हरक्राऊडेड लंडनचे दृष्य अभावानेच दिसले आहे.

ऑलिंपिकच्या संभाव्य गर्दीचे माध्यमांनी फारच अवडंबर केल्याने ही उलटी गंगा (थेम्स म्हणू या हवे तर) वाहत असल्याचे (पुन्हा माध्यमांतूनच) म्हटले जात आहे. सुरवातीला दबक्या आवाजात असलेल्या या बातम्यांचा सूर आता टीपेला पोचला आहे. एखादा अपवाद वगळता लंडनची वाहतूक तशी सुरळीत सुरू आहे अशा ‘पॉझिटिव्ह’ बातम्या देणारी वृत्तपत्रे आता सेंट्रल लंडनमधला पर्यटकांचा ओघ घटला आणि त्यामुळे दुकानदारांना तोटा होत असल्याच्या बातम्या देऊ लागली आहेत. ऑलिंपिक पार्क असणाऱ्या पूर्व लंडनमध्ये गर्दी आहे पण सेंट्रल लंडनमधल्या दुकानदारांना मात्र अपेक्षित लाभ झालेला नाही.

ऑलिंपिक पार्कजवळच फक्त ट्यूबला गर्दी होती.

कितपत गर्दी आहे हे चाचपण्यासाठी मी ‘ऑफिस वर्किंग डे’ला अगदी ‘पीक अवर’ साधून हिथ्रोपासून स्ट्रॅटफर्डपर्यंतचा प्रवास करून बघितला. नंतर वेगवेगळ्या ट्यूब लाईन्सने सेंट्रल लंडन भटकले तरी ती ‘संभाव्य’ गर्दी लागलीच नाही. अगदी एक अपवाद वगळता सर्व ट्रेन आणि ट्यूबमध्ये बसायला जागा मिळाली. ऑगस्ट महिना खरे तर सुट्टीचा. शाळांना सुट्टी आणि ब्रिटीश समर एंजॉय करण्याचे दिवस. पण तरीही गेल्या ऑगस्टपेक्षा या वेळी गर्दी कमी झाल्याची सेंट्रल लंडनमधील हॉटेल व्यावसायिकांची तक्रार आहे. लंडनचे वेस्टएंड म्हणजे नाट्यरसिकांसाठी पंढरीच. पण वेस्टएंडलाही गेल्या वर्षीच्या तुलनेत कमी बुकिंग झाल्याच्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत. लंडनच्या मेयरच्या आवाहनाचा हा परिणाम असल्याची तक्रार आता करण्यात येत आहे. मेयर बोरिस जॉन्सन यांनी लगेचच खुलासा केला आहे. ‘लंडन शहरात सगळ्यांचे स्वागतच आहे. केवळ लोकांना पूर्वकल्पना देण्यासाठीच तसे म्हटले होते’, असे आता ते सांगत आहेत.

संभाव्य गर्दीची बेगमी म्हणून सेंट्रल लंडनमधील अनेक दुकानांनी जादा माणसे कामावर घेतली होती. टॅक्सी ड्रायव्हरनी आपण अधिक कामात राहू, अशा अंदाजाने ऑलिंपिकची तिकीटे विकत घ्यायचे टाळले होते. या साऱ्यांचीच आता पंचाईत झाली आहे. सेंट्रल लंडनच्या कॅब असोसिएशनने आपली तक्रार थेट पर्यटन मंत्र्यांपर्यंत केल्याचे एका सायंदैनिकात वाचले. ‘ऑलिंपिक संपल्यावर पर्यटकांचा ओघ सेंट्रल लंडनमधील पर्यटन स्थळांकडेच येणार आहे’, असा दिलासा मंत्री देत असले तरी संभाव्य गर्दीच्या उलट्या गंगेने दुकानदारांच्या तोंडचे पाणी पळाले आहे, हे नक्की.

आहे मनोहर तरी...

ऑलिंपिकचे चैतन्य लंडनच्या रोमारोमात भिनले असल्यासारखे वाटतेय. खऱ्या अर्थाने कॉस्मोपोलिटन सिटी असणाऱ्या लंडनमध्ये टीम जीबीचे समर्थक युनियन जॅक फडकवताहेत तसे आपापल्या देशाला समर्थन करणारे इतरही चाहते दिसताहेत. लंडन ट्यूबमधून फिरताना वेगवेगळ्या वंशाचे असंख्य व्हॉलेंटिअर्सही भेटतात. कोणताही मोबदला न घेता प्रसंगी पदरमोड करून या महासोहळ्यात ते सहभागी होत आहेत. हा सोहळा 'आपल्या' शहरात यशस्वी व्हावा, यासाठी ते झटत आहेत. पण दुसरीकडे एक वेगळे चित्रही दिसतेय. सामान्य ब्रिटीश माणूस या डामडौलापासून काहीसा दूरच आहे. अलिप्त आहे.

ऑलिंपिक सुरू होण्याच्या आधीपासूनच वेगवेगळ्या स्तरांवर थोड्याफार नकारात्मक प्रतिक्रिया येऊ लागल्या होत्या. ऑफिसमध्ये लंच टाईमला होणाऱ्या चर्चेमध्ये जेवढे युरो कप फुटबॉ़लचे किंवा लाडक्या विम्बल्डनचे विषय चघळले गेले, तेवढे प्रेम ऑलिंपिकला मिळत नाहीय. ऑलिंपिकसाठी होणारा वारेमाप खर्च सध्याच्या बिकट आर्थिक परिस्थितीत परवडणारा आहे का, ही यामागची खरी काळजी. ब्रिटीश नोकरदारांना ऑलिंपिकची गर्दी गैरसोयीची वाटतेय. रस्ते बंद, ट्यूबला गर्दी आणि वाहतुकीवरील ताण यामुळे रूटीन बिघडायला लागले आहे. काही ब्लॉगवरून, वर्तमानपत्रांतून येणाऱ्या खास ब्रिटीश शैलीतील प्रतिक्रिया याबाबतीतबोलक्या आहेत. ‘आमच्यासारख्या करदात्यांचा पैसा उधळून (सध्याच्या परिस्थितीत) न परवडणारा सोहळा करणे म्हणजे पैशाचा अपव्यय - ऑबसीन वेस्ट ऑफ मनी आहे’, ‘ज्या खेळांबद्दल एवढ्या उत्साहात बोलले जात आहे, ते खेळ आपल्याबरोबर अनावश्यक गर्दी, अव्यवस्था आणि गैरसोय घेऊन येताहेत’, अशा तिखट प्रतिक्रिया काही वैतागलेले इंग्रज देऊ लागले आहेत.

मूळात असे एकत्र येऊन, गर्दी करून सार्वजनिकपणे सोहळा साजरा करणे ब्रिटीशांच्या शिस्तीच्या संस्कृतीत फारसे बसत नाही. त्यामुळे ऑलिंपिकच्या धामधुमीपासून काही जण दूरच राहणे पसंत करतात. ऑलिंपिकच्या उत्साहाबाबत आसपासच्या काही ब्रिटीशजनांना विचारले असता काहीशा सौम्य आणि थंड प्रतिक्रियाच व्यक्त झाल्या. ‘वाहतुकीवर ताण येणार त्यामुळे ऑफिसला वेळेवर पोचणे याचे टेन्शन आहे. पण ऑलिंपिकसारखा सोहळा आयुष्यात एकदाच अनुभवायला मिळतो. सध्याच्या परिस्थितीत खर्च न परवडणारा आहे, मान्य. पण पैशाच्या अपव्ययाची इथे इतर उदाहरणे आहेत. ऑलिंपिकवर खर्च झाला तर अपव्यय ठरणार नाही’, एका ब्रिटीश कंपनीत काम करणारा अधिकारी सांगतो. ‘आमच्या शहरात ऑलिंपिक पुन्हा एकदा होतंय हे चांगलं आहे’, एवढ्यावरच इतर अनेकांचा उत्तर देण्याचा उत्साह मावळतो.  

सायकल चालवा

शुक्रवारचा उद्घाटन सोहळा झोकात पार पडल्यानंतर आता सेंट्रल लंडनमध्ये फिरताना ऑलिंपिक फीवर चांगलाच पसरलेला जाणवतोय. वीकएंडला गर्दीने फुललेल्या रस्त्यांवर चालत ऑलिंपिकच्या रंगात सजलेली लंडन नगरी बघायला शेकडो पावले सेंट्रल लंडनकडे वळत आहेत. पर्यटक म्हणून हा वेगळा अनुभव असला तरी लंडनकरांना ट्रॅफिक जॅममधून गाडी काढणे अगदी जीवावर येत आहे. मग या वर उपाय म्हणून शक्यतो या दिवसात गाडी बाहेर न काढणेच फायदेशीर ठरणारे आहे.

लंडन, पॅरिस या युरोपीय शहरांच्या मध्यवर्ती भागात फिरताना आपल्या मुंबईसारखीच ट्रॅफिक जॅम ही नेहमीचीच समस्या आहे. त्यातूनच आता लंडनमध्ये ऑलिंपिकची गर्दी. हे लक्षात घेऊन खुद्द लंडनच्या मेयरनेच ऑलिंपिक काळात कार चालवू नका, असे आवाहन केले होते. ट्यूब आणि बसही खच्चून भरलेल्या. अशा वेळी एकच पर्याय सर्वात फायदेशीर ठरणारा आहे. – सायकल.

हा पर्याय ऑलिंपिक आयोजकांनीही लावून धरलेला आहे. ऑलिंपकला येणाऱ्या प्रेक्षकांनी शक्यतो चालत किंवा सायकलवर यावे यासाठी खास प्रबोधन करण्यात येत आहे. शक्य नसेल तर ट्यूब किंवा बसने या, पण कार आणूच नका, असे आवाहन करण्यात येत आहे. लंडन ऑलिंपिकच्या ग्रीन गेम्स थीमचा हा भाग आहे. सेंट्रल लंडनमध्ये ठिकठिकाणी भाड्याने सायकल घेण्याची सोय आहे. सायकलसाठी खास रूट तयार केले आहेत. सायकलवरून येणाऱ्यांसाठी मोफत पार्किंगची सोय ऑलिंपिक पार्कजवळ करण्यात आली आहे. सायलिस्ट ब्लॉगवरून याविषयी लोकांना सतत माहिती देण्यात येत आहे. याउलट कारपार्किंगसाठी कमीत कमी ५ पाउंड मोजावे लागताहेत आणि कार पार्किंगची जागाही सायकल पार्किंगपेक्षा दूर आहे.

सायकलला सुवर्ण पदक

ऑलिंपिक सुरू झाल्यानंतर ‘द इंडिपेंडंट’ या वृत्तपत्राने एक छान टेस्ट राईडची बातमी केली. स्ट्रॅटफर्डला (ऑलिंपिक पार्क येथे आहे) पोचण्यास कमीत कमी वेळ कुणाला लागतो - बस, ट्यूब, कार की सायकल ? हे ठरवण्यासाठी त्यांचे चार बातमीदार एकाच वेळी या वेगवेगळ्या वाहतूक साधनांसह स्ट्रॅटफर्डकडे निघाले. साडेआठ ते ९ मैलांचे हे अंतर पार करायला सायकलवरच्या बातमीदाराला सर्वात कमी वेळ म्हणजे ३३ मिनिटे लागली. ट्यूबने प्रवास करणाऱ्याला रौप्यपदक मिळाले तर कारने स्ट्रॅटफर्डला पोचलेला बातमीदार तिसरा आला. ट्रॅफिक मधून वाट काढत पोचायला त्याला जवळपास तास लागला. लंडन बस आणि थेम्समधून जाणाऱ्या रिव्हर बसचा वापर करून जाणारा चौथा बातमीदार सर्वात शेवटी पोचला आणि स्पर्धेतून बादच झाला. पण त्याचा अनुभव सर्वात सुखावह होता. कारण बाहेरच्या रहदारीचा, उन्हाचा, गर्दीचा जराही गंध नसणाऱ्या शांत निवांत थेम्समधून, डेकवर बसून बिअर किंवा कॉफीचे घुटके घेत आरामात ऑलिंपिक पार्कपर्यंत पोचता आले.  

क्राऊड मॅनेजमेंटची ऐशी तैशी

सेंट्रल लंडनमध्ये कुठेही गेले तरी सध्या फक्त ऑलिंपिक माहौल आहे. उत्साही पर्यटकांची गर्दी, टीम जीबीचे (ग्रेट ब्रिटन) टीशर्ट घातलेले समर्थक, वेळेवर स्पर्धास्थळी पोचायची चिंता चेहऱ्यावर घेऊन वावरणारे स्वयंसेवक आणि त्या गर्दीत आपापल्या ऑफिसला पोचायची घाई करणारे नोकरदार, असे एकूण चित्र दिसतेय. लंडनच्या ट्यूब  ‘पिक टाईम’ला (म्हणजे ऑफिस सुरू व्हायच्या आणि सुटण्याच्या वेळेला) कायम भरलेल्या असतात. आपल्या मुंबईच्या लोकलइतकी नाही तरी खचाखच गर्दी या वेळेला हमखास असते. या गर्दीत ऑलिंपिकने भर पडली आहे. त्यातच ब्रिटिश हवा आता चांगली तापली आहे. एरवी हवाहवासा उन्हाळा ट्यूबच्या गर्दीत मात्र घाम काढतोय. त्यामुळे एरवी इंग्लिश सौजन्यासाठी प्रसिद्ध असलेला ‘साहेब’ही चांगलाच कावला आहे.

पिक टाईममध्ये प्रवास टाळणे शक्य असेल तर टाळा, असे आवाहन सर्वसामान्य जनतेला करण्यात येत आहे. ट्यूब आणि नॅशनल रेलचे तिकीट पिक टाईमपेक्षा ऑफपिकचे कमी असते. शनिवार- रविवार ऑफ-पिक मानला जातो, कारण कार्यालयांना सुट्टी असते. पण आता ऑलिंपिकमुळे वीक-एंडच्या दिवशीसुद्धा ट्यूब भरून धावत आहेत. ऑलिंपिक काळात गर्दीमुळे पर्यटकांची आणि लंडनकरांची गैरसोय होऊ नये यासाठी गेले कित्येक दिवस प्रयत्न सुरू होते. ट्यूब स्टेशनवरील गर्दी विभागण्यासाठी अधिक एक्झिट पॉइंट्स केले. बाहेर पडणाऱ्यांसाठी दिशादर्शक फलक नव्याने लावले. प्रेक्षकांचा गोंधळ होऊ नये म्हणून कुठली स्पर्धा बघायला कुठे उतरा, जवळचे ट्यूब स्टेशन हे सांगणारे फलकही अंडरग्राउंड स्टेशनवर लागले. पण माणसांच्या लोंढ्यांपुढे ही तयारी अपुरीच ठरत आहे.

आग लागल्यावर काय करावे यासाठी जसे मॉकड्रील घ्यायची पद्धत आहे, तशी क्राऊड मॅनेजमेंटसाठी गेले काही दिवस वेगवेगळ्यास्टेशन्सवर मॉकड्रील घेणे सुरू होते. ऑलिंपिकमुळे अती गर्दी झाली तर चेंगराचेंगरी टाळण्यासाठी कसे बाहेर पडावे यासाठी ही पूर्वतयारी होती. ट्यूबस्टेशनवर रिहर्सलमुळेच गोंधळ उडाला होता. तो गोंधळ काही ट्यूब स्टेशनवर अजूनही सुरू असल्याचे जाणवले. इव्हिनिंग स्टँडर्ड या लंडन ट्यूबमधील लोकप्रिय सायंदैनिकातील ही आकडेवारी ट्यूबच्या गर्दीत उभ्या उभ्याच वाचली तेव्हा कपाळावर जमलेल्या घर्मबिंदूंचा बांधच फुटला.

ऑलिंपिकनिमित्त लंडनमध्ये प्रवास करणारे प्रेक्षक – ९० लाख

स्पर्धक, पदाधिकारी, स्वयंसेवक आण पत्रकार – ३ लाख

पब्लिक ट्रान्सपोर्टच्या फेऱ्या – १ कोटी ५० लाख

गेम्स लेनची शिस्त न पाळणाऱ्या कारना उचलणारे टोइंग ट्रक – ७२