सलाम लंडन ! अलविदा !

बँड –बाजा- बारात सगळे छान झाले आणि निरोपाची घडी जवळ आली तशी लंडन
नगरीला पुन्हा हुरहूर लागली. बिदाईच्या कार्यक्रमापर्यंत अगदी जोषात,
नाचत –गात उत्साहात सगळे पार पडले. सतरा दिवस धगधगणारी ऑलिंपिक ज्योत
विझली. लंडनच्या ‘या’ घरचा लाडका ऑलिंपिक ध्वज रिओच्या ‘त्या’ घराकडे
सोपवण्यात आला, तेव्हा यजमानांच्या वतीने ते कार्य करणाऱ्या लंडनच्या
मेयरच्या चेहऱ्यावर सोहळा यथासांग पार पडल्याचे अपूर्व समाधान दिसत होते.

कार्याची धामधूम संपली तशी, ‘सोहळा कसा बाकी झकास झाला’, अशी चर्चा इथे
सुरू आहे. उद्घाटन सोहळा अर्थवाही होता, समारोपाला त्याची सर नव्हती, अशा
प्रतिक्रियाही येत आहेत. एकूणच ब्रिटीश संस्कृतीला गोंजारणारा, इंग्लिश
विकासाचे टप्पे दाखवणारा डॅनी बॉयलचा कार्यक्रम साहेबाला एकदम पसंत पडला
होता. त्यातून इंग्रजी अभिमान (आणि किंचित अहंकारही) कुरवाळला गेला. तसे
किम गॅविनच्या आफ्टर शो पार्टीतून ब्रिटीशांचे संगीत प्रेम आणि
सेलिब्रेशनचे कल्चर दिसून आले. पण या सगळ्यापेक्षा अधिक कौतुक सध्या होत
आहे, ब्रिटीश अॅथलिट्सचे. तिसऱ्या क्रमांकावर येऊन गेल्या शंभर वर्षातली
सर्वोत्तम कामगिरी इथल्या खेळाडूंनी यंदाच्या ऑलिंपिकमध्ये केली आहे.

आपल्या परंपरा, संस्कृती, ज्ञान, समृद्धी याबाबत पराकोटीचा अभिमान असलेला
साहेब, गुणीजनांचे कौतुक करताना मात्र हातचे काही राखत नाही. या
ऑलिंपिकमधून तेही जाणवले. सुरुवातीला आपल्या रुटीनमध्ये थोडा बदल करावा
लागणार, गर्दी वाढणार असे चुकचुकणारा साहेब ऑलिंपिक सुरू झाल्यावर मात्र
रंगात आला. चांगली कामगिरी करणाऱ्या इतर देशांच्या खेळाडूंनाही इथे
भरभरून प्रतिसाद मिळाला. युसेन बोल्टला तर ब्रिटीशांनी डोक्यावरच घेतले.
त्यातून आपल्या देशाची उत्तम कामगिरी पाहून तर अख्खा ब्रिटन ऑलिंपिकच्या
रंगात रंगला. टीम जीबीचे खेळाडू ब्रिटीश नागरिक असले तरी त्यामध्ये
वेगवेगळ्या वंशाचे, रंगाचे, वेगवेगळी भाषा बोलणारे, वेगळी संस्कृती
जपणारे अनेकजण होते. कॉस्मोपॉलिटन लंडन शहराचे स्वरूप अगदी तसेच आहे.
सगळ्या भाषा, धर्म, संस्कृतींना सामावून घेतानाही आपला सांस्कृतिक अभिमान
जपणारी ही आजची लंडननगरी आणि टीम जीबीची या वर्षीची कामगिरी खरोखर
‘इन्सपायर द जनरेशन’ या ऑलिंपिक थीमला साजेशी ठरणारी आहे.

१७ दिवसांच्या या सोहळ्याची धामधूम गेली सात वर्षे सुरू होती. त्याचे चीज
झाल्याच्या समाधानात आता सगळे थोडे थंडावले असले तरी शहर लगेचच आपल्या
रुटीनला जुंपले गेले आहे. लंडनचा ईस्टएंड मात्र पुढचे काही दिवस भकास
दिसणार. जत्रा उठून दुसऱ्या गावी जाते, तेव्हा माणसे, दुकाने उठतात पण
पालं काही दिवस तशीच राहतात. ऑलिंपिकची पालं आता ईस्टएंडमध्ये उरली आहेत.
पुढचे अनेक दिवस ही रिकामी पालं त्या सगळ्या धामधुमीची, जल्लोषाची आणि
आनंदाची आठवण देत राहणार.

एकाक्ष वेनलॉकची क(व्य)था

ऑलिंपिक स्पर्धेचा चेहरा म्हणजे ऑलिंपिकचा शुभंकर - मॅस्कॉट. आजपर्यंतच्या इतिहासात ऑलिंपिक मॅस्कॉटस तुफान लोकप्रिय झालेले दिसतात. यजमान देशाची ओळख सांगणारा मॅस्कॉट स्पर्धेच्या प्रत्येक ठिकाणी सतत दिसत
राहतो.  लंडन ऑलिंपिकचा मॅसकॉट - वेनलॉक हा सुरुवातीला त्याच्या वेगळेपणामुळे गाजला. जागोजागी हा वेनलॉक दिसतोय खरा पण त्याची आत्तापर्यंत फारच कमी दखल घेतली गेली आहे. लोकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण करण्याचे भाग्य वेनलॉकच्या वाटेला येईल की नाही याची शंका आहे.

स्टीलपासून बनलेला, मोठे डोके असलेला, हातात फ्रेंडशिप बँड घातलेला हा एकाक्ष वेनलॉक प्रथमदर्शनी विचित्र असा प्राणी वाटतो. हा कुठल्या परग्रहावरील जीव आहे का, अशा प्रतिक्रिया याच्या पहिल्या दर्शनानंतर सामान्यांकडून आल्या होत्या त्या यामुळेच. खरे तर संयोजकांना वेनलॉकच्या या असल्या रुपामधून बराच आशय सांगायचा आहे. औद्योगिक क्रांतीची जननी असलेल्या लंडन नगरीने आता जागतिक डिजिटल युगाचा ध्यास घेतला आहे हे सांगायला त्याची निर्मिती स्टीलच्या एका थेंबातून झालेली त्यांनी दाखवली
आहे आणि डोळा म्हणून कॅमेरा लेन्स लावली आहे. पुन्हा मॅस्कॉटमधून जागतिक बंधुभाव व्यक्त करण्याचाही संधी सोडलेली नाही. त्यासाठी त्याच्या हातात ऑलिंपिक रिंगच्या पाच रंगातले फ्रेंडशिप बँड घालण्यात आलेत. लंडनची ओळख असणाऱ्या पारंपरिक ब्लॅक टॅक्सीची आठवण करून देणारा पिवळा हेडलाईट
डोक्यावर लावलेला आहे. हा एवढा सारा गर्भित अर्थ किती लोकांपर्यंत पोचतोय माहित नाही. प्रथमदर्शनी तरी याची ओळख ‘वनआईड क्रीचर’ अशीच बनली गेली आहे एवढे खरे.

ऑलिंपिक मॅस्कॉट छान असावा, लहान मुलांना आवडेल, गोड वाटेल असा असावा, अशी आत्तापर्यंतची पद्धत होती. सर्वसाधारणपणे ऑलिंपिकच्या यजमान देशात सापडणारा प्राणी किंवा यजमान देशाची ओळख ठरू शकेल असे कॅरॅक्टर मॅस्कॉट म्हणून वापरले गेले. यजमान देशातील जनतेने यातील अनेक मॅस्कॉटना अगदी
डोक्यावर घेतले. अस्वलाचे पिल्लू, वाघांचे बछडे, गरुड यांची कॅरॅक्टर्स ऑलिंपिकचे मॅस्कॉट म्हणून येऊन गेली आहेत. आपल्याकडे एशियाडचा अप्पू आणि नॅशनल गेम्सचा राजू अजूनही अनेकांच्या लक्षात असेल. यंदाच्या वेनलॉकला लोकांनी तेवढे आपलेसे केलेले नाही. १९९६ ला अमेरिकेत झालेल्या अटलांटा ऑलिंपिकच्या वेळी व्हॉट्जिट किंवा इज्झी असे विचित्र नाव ठेवलेला मॅस्कॉट असाच लोकांना झेपला नव्हता. पहिले कॉम्प्युटर जनरेटेड कॅरॅक्टर असे कौतुक झाले तरी तो लोकांना फारसा रुचला नव्हता. आता इंग्लिश वेनलॉकची तुलना अमेरिकन इज्झीशी होत आहे.

नाव आले कुठून?

इंग्लंमधील श्रोपशायर परगण्यात असलेल्या ‘मच वेनलॉक’ या गावाच्या नावावरून ऑलिंपिक मॅस्कॉटला तसे नाव देण्यात आले. या गावाला आधुनिक ऑलिंपिकच्या इतिहासात आद्य स्थान आहे. मच वेनलॉक येथे होणाऱ्या क्रीडा स्पर्धांपासून प्रेरणा घेऊनच प्राचीन ग्रीक ऑलिंपिक परंपरेचे १९ व्या शतकात पुनरुज्जीवन करण्यात आले. पॅरालंपिकचा मॅस्कॉट मँडेव्हिलचे नाव एका इंग्लिश हॉस्पिटलवरून ठेवण्यात आले आहे. बकिंगहॅमशायर परगण्यातील स्टोक मँडेव्हिल हॉस्पिटलच्या डॉ लुडविग गटमन यांनी १९४० च्या दशकात स्टोक मँडेव्हिल गेम्स सुरू केले. पॅरालंपिक गेम्सची ती मुहूर्तमेढ होती, असे मानले जाते.

ब्रिटीश ब्रिटीश परंपरेला जागून काहीतरी खूप वेगळे करण्याच्या नादात लंडन ऑलिंपिकमध्ये हे वेनलॉक आणि मँडेविल सादर केले पण लोकांच्या मनाला ते भिडले नाहीत, हे खरे.

चोख सुरक्षा आणि लंडनचे भामटे

स्पर्धेदरम्यानची सुरक्षा व्यवस्था हा ऑलिंपिककाळात लंडनसाठी सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा होता. जागतिक दहशतवादाचा तडाखा २००५ मध्ये लंडनला बसला असल्याने प्रशासनाने सुरक्षेत कोणतीही कसर ठेवलेली नाही. जागोजागी पोलिस तैनात आहेत. या चोख व्यवस्थेमुळे स्पर्धेच्या काळात गुन्हागारीचे प्रमाण कमी असेल, अशी आशा लंडन प्रशासन व्यक्त करीत आहे. कारण या आधीच्या विशेषतः सिडने ऑलिंपिकच्या वेळेला यजमान शहरातील क्राईम रेट एकदम कमी झाला होता. लंडनमध्ये मात्र अद्याप तसा ट्रेंड दिसलेला नाही. उलट पोलिसांचा आव आणून लोकांना लुबाडण्याचा नवा फंडा लंडनच्या भामट्यांनी शोधून काढला आहे.

चार दिवसांपूर्वी लंडन प्रशासन आणि पोलिस खात्याकडून सर्व मोठ्या कंपन्या आणि ऑफिसमध्ये एक विशेष अॅलर्ट जारी करण्यात आले. वृत्तपत्रांमधूनही सावधगिरीची सूचना देण्यात आली. आपण साध्या वेशातील पोलिस असल्याची बतावणी करत प्रेक्षकांना, पर्यटकांना लुबाडण्याच्या काही घटना घडल्याने सावध राहावे, अशी सूचना खुद्द पोलिसांनीच दिली आहे. गेल्या आठवड्यात लंडनच्या भामट्यांनी चोरीची ही वेगळीच शक्कल चालविल्याचे उघड झाले. हे साध्या वेशातील खोटे पोलिस लोकांकडे पैसे मागतात आणि जवळ कॅश नसेल तर एटीएममधन ती काढून द्यायलाही लावतात. सेंट्रल लंडनमध्ये अशी चलाखी करणाऱ्या दोघांना शेवटी अटक झाल्याचे कळले. पण तरीही हे प्रकार थांबलेले नाहीत.

शहरात गर्दी वाढली की, त्याचा फायदा भुरटे चोर, पाकिटमार घेतातच. पण जगभरात नावाजलेल्या स्कॉटलंड यार्ड किंवा बॉबीच्या नावाखालीच अशी लूटमार केली जात आहे, हे विशेष. खरे तर ऑलिंपिकच्या काळात कोणताही धोका उद्भवू नये म्हणून युद्धपातळीवर सुरक्षाव्यवस्था पुरवण्यात आली आहे. ऑलिंपिक पार्कच्या जवळच्या उंच इमारतींवर जमिनीवरून आकाशात मारा करणारी क्षेपणास्त्र सज्ज ठेवण्याची तयारीही होती. त्यावरून इथे थोडा गदारोळ माजला होता. लिटनमधील एका टॉवरमध्ये राहणाऱ्या नागरिकांनी याला आक्षेप घेतला. ग्रीनीचजवळच्या नदीपात्रात ब्रिटनमधील सर्वात मोठी युद्धनौका तैनात करण्यात आली आहे. यावरून टेहळणी करणारी हेलिकॉप्टर झेपावत असतात. १० हजारांवर पोलिसांखेरीज आणखी तेवढेच खासगी सुरक्षारक्षक आणि १३,५०० लष्करी जवान ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी सज्ज आहेत.  

सुदैवाने ऑलिंपिकदरम्यान किरकोळ गुन्ह्यांखेरीज अद्याप तरी मोठा पेच उभा राहिलेला नाही. बहुतेक गुन्ह्यांचे स्वरूप चिथावणीखोर भाषण, रेशियल अब्युज, शिवीगाळ, दारू पिऊन धिंगाणा घालणे असे आहे. प्रेक्षक, स्पर्धक आणि ऑलिंपिक अधिकाऱ्यांना शिवीगाळ करणारे गुन्हेगार अधिक. अशा ‘ऑलिंपिक ऑफेन्स’साठी अटक झालेल्या कोणालाही २४ तासांच्या आत न्यायालयात हजर करण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहेत. स्ट्रॅटफर्डला सुरू केलेल्या फास्ट ट्रॅक कोर्टात या केस चालतात. ऑलिंपिक दरम्यान न्यायव्यवस्थेवर कामाचे दडपण येऊ नये म्हणून आधीच सुट्टीचे विशेष कोर्ट बसवून प्रलंबित प्रकरणे निकालात काढली गेली होती. विशेषतः वर्षभरापूर्वी लंडनमध्ये उसळलेल्या दंगलीच्या केस संपवण्यासाठी त्याचा उपयोग झाला.

शहरी गणिते बदलताना

ऑलिंपिकमुळे बदललेली लंडन ईस्टएंडची स्कायलाईन

शहर रचना कितीही काटेकोरपणे केली, तरी कोणत्याही मोठ्या शहराचे सगळे प्रभाग, उपनगरे सारखी विकसित होऊ शकत नाहीत. लंडनसारख्या अवाढव्य शहरात तर हे शक्यच नाही. आपल्याकडच्या कोणत्याही मोठ्या शहरात ही बाब अगदी प्रकर्षाने दिसते. शहराचा एखादा भाग चकाचक होतो तर एखादा बकाल राहतो. साहेबाच्या देशात कितीही शिस्तीचा कारभार असला, तरी असे बकाल भाग आहेतच. तिथल्या जागांचे भाव आणि हाय प्रोफाईल लंडनमधील भाव यात जमीन आस्मानाचा फरक आहे. ऑलिंपिकच्या निमित्ताने या शहरी आडाख्यांची गणिते मात्र बदलत आहेत.

पूर्व लंडनचा भाग शहरातला सगळ्यात गरीब लोकवस्तीचा म्हणून अगदी २ वर्षांपूर्वीपर्यंत ओळखला जायचा. पण ऑलिंपिक पार्क उभारायच्या हालचाली सुरू झाल्या आणि या भागाने जणू कातच टाकली. ऐतिहासिक काळापासूनच लंडनचे हे ईस्ट एंड तसे बकालच. लिआ नदीच्या बाजूचा हा परिसर स्थलांतरित गरीबांची वस्ती म्हणूनच ओळखला जायचा. लंडन शहराची वस्ती जशी वाढू लागली, तशा शहरातील सुविधा वाढवण्यात आल्या. वीसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला नगररचनेत कालानुरूप असे बदल होताना जागा मोकळी करण्यासाठी सेंट्रल लंडनच्या आसपास असलेल्या गरिबांच्या वस्त्या हटवण्यात आल्या. या सगळ्यांनी गाशा गुंडाळून शहराबाहेरचा पूर्वेचा रस्ता धरला. असे शहरातून ढकलले गेलेले, तसेच परदेशातून आलेल्या लोकांनी ईस्ट एंडमध्ये संसार मांडले. या अर्धशिक्षित लोकांना सामावून घेणारे व्यवसायच इथे बहरले. जुनाबाजार, खाणकाम, डॉकयार्डमुळे जहाजबांधणी असे कष्टकऱ्यांचे व्यवसाय येथे होते. त्यातून दुसऱ्या महायुद्धात ईस्ट एंडचा हा भाग बॉम्ब हल्ल्यांच्या भक्ष्यस्थानी पडला. ईस्ट एंडची अपरिमित हानी झाली. नंतर तर हा भाग डंपिंग ग्राउंड म्हणूनच वापरला गेला.

ईस्ट एंडच्या डंपिंग ग्राऊंडवर असे चकाचक मॉल उभे राहिले आहेत.

युद्धसमाप्तीनंतर दशकभराने पूर्व लंडन सुधारण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. सुरवातीला कॅनरी वॉर्फचा भाग बिझनेस डिस्ट्रीक्ट म्हणून विकसित केला गेला. तरीही वेस्टएंडच्या कला- शिस्त- परंपरेने नटलेल्या संस्कृतीपासून लंडनचे ईस्ट एंड तसे दूरच राहिले होते. आता ऑलिंपिकमुळे या सुधारणेच्या अध्यायाची सांगता झाली असे म्हणता येईल. डंपिंग ग्राउंडचे आधुनिक ऑलिंपिक व्हिलेजमध्ये रुपांतर झाले. स्ट्रॅटफर्ड इंटरनॅशनल स्टेशन बनले. ईस्टहॅम, वेस्टहॅम, लेटन ही कमी भाव असलेली बाजूची उपनगरेही एकदम प्रकाशझोतात आली आहेत. चकाचक इमारती, मॉल यामुळे स्ट्रॅटफर्डचा भाग तर एकदम हाय प्रोफाईल झाला आहे. वेस्टफिल्ड्स हा लंडनचा सर्वात मोठा शॉपिंग मॉल स्ट्रॅटफर्डला गेल्या वर्षीपासून सुरू झाला. आता ऑलिंपिकसाठी बाहेरून येणाऱ्या प्रेक्षकांना ईस्टएंडच्या या कुरूप इतिहासाची कल्पनाही येणार नाही. ऑलिंपिकचे निमित्त साधून शहराचा एक भाग जणू नव्याने वसवणाऱ्या साहेबाच्या या दूरदृष्टीला दाद द्यावी लागेल. 

संभाव्य गर्दीची उलटी गंगा

लंडन ऑलिंपिक दरम्यान होणारी संभाव्य गर्दी या विषयावर ऑलिंपिक सुरू व्हायच्या आधीपासून इथल्या माध्यमांनी भरपूर चर्चा चर्विचरण केले होते. सेंट्रल लंडनमध्ये ट्रॅफिक जॅम होणार, तिथून गाडी बाहेर काढायला जागा राहणार नाही, ट्यूबमध्ये प्रचंड गर्दी होणार असे ठोकताळे बांधण्यात आले होते. लंडनच्या मेयरपासून ते सार्वजनिक वाहतूक सांभाळणाऱ्या ट्रान्सपोर्ट फॉर लंडन (टीएफएल)च्या पदाधिकाऱ्यांपर्यंत साऱ्यांनी म्हणूनच या काळात ऑलिंपकशी संबंधित नसाल तर येणे टाळा, अशा अर्थाचे आवाहनही केले होते. पण प्रत्यक्षात परिस्थिती फारच वेगळी दिसते आहे. ऑलिंपिक सुरू होऊन आठवडा उलटला तरी असे ओव्हरक्राऊडेड लंडनचे दृष्य अभावानेच दिसले आहे.

ऑलिंपिकच्या संभाव्य गर्दीचे माध्यमांनी फारच अवडंबर केल्याने ही उलटी गंगा (थेम्स म्हणू या हवे तर) वाहत असल्याचे (पुन्हा माध्यमांतूनच) म्हटले जात आहे. सुरवातीला दबक्या आवाजात असलेल्या या बातम्यांचा सूर आता टीपेला पोचला आहे. एखादा अपवाद वगळता लंडनची वाहतूक तशी सुरळीत सुरू आहे अशा ‘पॉझिटिव्ह’ बातम्या देणारी वृत्तपत्रे आता सेंट्रल लंडनमधला पर्यटकांचा ओघ घटला आणि त्यामुळे दुकानदारांना तोटा होत असल्याच्या बातम्या देऊ लागली आहेत. ऑलिंपिक पार्क असणाऱ्या पूर्व लंडनमध्ये गर्दी आहे पण सेंट्रल लंडनमधल्या दुकानदारांना मात्र अपेक्षित लाभ झालेला नाही.

ऑलिंपिक पार्कजवळच फक्त ट्यूबला गर्दी होती.

कितपत गर्दी आहे हे चाचपण्यासाठी मी ‘ऑफिस वर्किंग डे’ला अगदी ‘पीक अवर’ साधून हिथ्रोपासून स्ट्रॅटफर्डपर्यंतचा प्रवास करून बघितला. नंतर वेगवेगळ्या ट्यूब लाईन्सने सेंट्रल लंडन भटकले तरी ती ‘संभाव्य’ गर्दी लागलीच नाही. अगदी एक अपवाद वगळता सर्व ट्रेन आणि ट्यूबमध्ये बसायला जागा मिळाली. ऑगस्ट महिना खरे तर सुट्टीचा. शाळांना सुट्टी आणि ब्रिटीश समर एंजॉय करण्याचे दिवस. पण तरीही गेल्या ऑगस्टपेक्षा या वेळी गर्दी कमी झाल्याची सेंट्रल लंडनमधील हॉटेल व्यावसायिकांची तक्रार आहे. लंडनचे वेस्टएंड म्हणजे नाट्यरसिकांसाठी पंढरीच. पण वेस्टएंडलाही गेल्या वर्षीच्या तुलनेत कमी बुकिंग झाल्याच्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत. लंडनच्या मेयरच्या आवाहनाचा हा परिणाम असल्याची तक्रार आता करण्यात येत आहे. मेयर बोरिस जॉन्सन यांनी लगेचच खुलासा केला आहे. ‘लंडन शहरात सगळ्यांचे स्वागतच आहे. केवळ लोकांना पूर्वकल्पना देण्यासाठीच तसे म्हटले होते’, असे आता ते सांगत आहेत.

संभाव्य गर्दीची बेगमी म्हणून सेंट्रल लंडनमधील अनेक दुकानांनी जादा माणसे कामावर घेतली होती. टॅक्सी ड्रायव्हरनी आपण अधिक कामात राहू, अशा अंदाजाने ऑलिंपिकची तिकीटे विकत घ्यायचे टाळले होते. या साऱ्यांचीच आता पंचाईत झाली आहे. सेंट्रल लंडनच्या कॅब असोसिएशनने आपली तक्रार थेट पर्यटन मंत्र्यांपर्यंत केल्याचे एका सायंदैनिकात वाचले. ‘ऑलिंपिक संपल्यावर पर्यटकांचा ओघ सेंट्रल लंडनमधील पर्यटन स्थळांकडेच येणार आहे’, असा दिलासा मंत्री देत असले तरी संभाव्य गर्दीच्या उलट्या गंगेने दुकानदारांच्या तोंडचे पाणी पळाले आहे, हे नक्की.

स्फूर्तीज्योत

लंडन ऑलिंपिकमधला भारत शोधताना फक्त मैदानावर उतरलेली भारतीय टीम बघून चालणार नाही, स्टेडियममध्ये उपस्थित असणारे उत्साही भारतीय समर्थक, तिकीटांसाठी रांगा लावणारे क्रीडाप्रेमी देशी बांधव, स्वयंसेवक म्हणून राबणारे भारतीय चेहरे आणि ऑलिंपिकच्या गेम स्पिरीटचा स्पर्धेपूर्वीपासून महत्त्वाचा भाग ठरलेले टॉर्च बेअरर यांना विसरता येत नाही.

ऑलिंपिक ज्योतीच्या प्रवासात शेवटच्या टप्प्यात ‘बिग बी’ अवतीर्ण झाला आणि भारतीय प्रसारमाध्यमांनी ऑलिंपिक मशालीच्या प्रवासाची दखल घेतली. पण अमिताभच्याही आधी ऑलिंपिक मशाल मिरवण्याचा मान काही भारतीयांनी मिळवला होता. स्पर्धा सुरू व्हायच्या आधीपासूनच ऑलिंपिकचे स्पिरीट या ज्योतीच्या प्रवासातूनच खरे तर ब्रिटनभर पसरले. आपल्या वागण्यातून,कामातून आणि साहसातून इतरांना जगण्याची स्फूर्ती देणारे, समाजातील सामान्यांतून आलेले आठ हजार टॉर्चबेअरर पुढे बराच काळ स्मरणात राहणार यात शंका नाही.

देशाच्या कानाकोपऱ्यातून जवळपास १००० गावांमधून फिरून ही ज्योत सध्या ऑलिंपिक स्टेडियममध्ये स्थिरावली आहे. ऑलिंपिकची ही मशाल ८००० स्फूर्तीदायी हातांमधून फिरली. हे टॉर्चबेअरर स्थानिक लोकांनीच निवडलेले होते. प्रत्येक शहरातील दुसऱ्यांना प्रेरणा देऊ शकतील अशा व्यक्तींची नावे ऑलिंपिक कमिटीने मागवली होती. आपापल्या भागात ऑलिंपिक ज्योत आल्यावर तिचे स्वागत करायला तशाच गेम स्पिरीटने आयुष्य जगणाऱ्या व्यक्तीने पुढे यावे, ही त्या मागची कल्पना. प्रत्यक्ष खेळातीलच नाही तर आयुष्यात इतर आव्हाने यशस्वीपणे झेललेल्या व्यक्तींना यासाठी नॉमिनेट करण्यात आले होते. या टॉर्चबेअररमध्ये भारतीय चेहरे लक्षणीय प्रमाणात होते हे विशेष.

हॅरो, ब्रेंट, इलिंग या लंडनच्या उपनगरांमधून ऑलिंपिक ज्योत जाताना काही भारतीय वंशाच्या नागरिकांना टॉर्च बेअरर होण्याचा मान मिळाला. उत्तर इंग्लंडचा लेस्टर परगणा आशियायी बहुल मानला जातो. तेथेही अनेक मूळच्या भारतीयांनी ऑलिंपिकची ज्योत नेली. 

भारतीय वंशाच्या शोभा त्रिवेदी यांनी ऑलिंपिकची ज्योत लेस्टर शहरात आणली.

लेस्टरला राहणाऱ्या ५५ वर्षीय शोभा त्रिवेदी त्यापैकीच एक. विशेष मुलांसाठी त्या काम करतात. याशिवाय अॅथलेटिक्स आणि ट्रेकिंग ही त्यांची आवड. वयाच्या ५४ व्या वर्षी किलीमांजारो हे आफ्रिकेतील सर्वोच्च शिखर सर करण्याचा पराक्रम त्यांनी केला. कोणत्याही वयात साहस करता येते. आव्हान पेलणे महत्त्वाचे. त्यामध्ये स्त्री-पुरुष, वय, पार्श्वभूमी आड येत नाही हेच त्यांनी दाखवून दिले आहे. “एव्हरिथिंग इज पॉसिबल, हा माझा आशावाद आहे”, शोभाबेन म्हणतात. आसपासच्या एशियन कम्युनिटीमध्येही खेळाबद्दल, फिटनेसबद्दल प्रसार करणे हे त्यांचे ध्येय असल्याचे त्या सांगतात. ऑलिंपिक टॉर्च बेअररसाठीचे त्यांचे नॉमिनेशन त्यांच्या मुलीने भरले. त्यांना कल्पनाही नव्हती. "त्यामुळे ऑलिंपिक कमिटीकडून पत्र आले त्यावेळी आश्चर्याचा सुखद धक्का बसला", असे त्या म्हणाल्या.   

नॉर्दन आयर्लंडपासून दक्षिणेकडच्या ब्रिटीश बेटांपर्यंत घडलेल्या या ऑलिंपिक ज्योतीच्या प्रेरणादायी प्रवासाला शोभाबेनसारखे इतरही अनेक भारतीय हात लागले आहेत. त्यांच्या कथा, त्यांचे योगदान आणि त्यांच्यापासून मिळणारी स्फूर्ती पुढे कित्येक दिवस तशीच राहील आणि इथल्या भारतीयांचा ऊर त्या अभिमानाने भरून येईल.

मराठी कट्टा ऑलिंपिकमय

गर्दी, ट्रॅफिकमुळे डोकेदुखी, खर्च या सगळ्याचा विचार करून लंडन ऑलिंपिकमध्ये ब्रिटीश माणूस थोडे अंतर राखून सहभागी होत आहे. तर भारतीय माणूस मात्र या सोहळ्याचा मनसोक्त आनंद लुटतोय. ऑलिंपिक अनुभवणे ही आयुष्यात एकदाच येणारी संधी, हे जाणून या संधीचा पुरेपूर फायदा देशी माणूस घेत आहे. अर्थात मराठी जनताही यात मागे नाही. 

एकूणच ब्रिटनमध्ये भारतीय टक्का फारच मोठा आहे. जवळपास १५ लाखांच्या आसपास भारतीय जनता या देशात नांदते. एकट्या लंडनमध्येच साधारण ५ लाखांवर भारतीय आहेत.

ऑलिंपिकच्या आधी इथल्या भारतीय वंशाच्या  नागरिकांना काही ठिकाणी ऑलिंपिक ज्योत मिरवण्याचा मानही मिळाला. लेस्टरच्या शोभना त्रिवेदी या त्यापैकी एक. आता ब्रिटनच्या वेगवेगळ्या भागातील भारतीयांना त्यांच्यामुळे ही मशाल जवळून बघायला मिळते आहे. इथले भारतीयही चांगले क्रीडारसिक म्हणायला हवेत. भारत – इंग्लंडचा क्रिकेटचा सामना असो वा टी ट्वेंटी विश्व करंडक, स्टेडियमवर सर्वाधिक गर्दी भारतीयांची होती. आता ऑलिंपिकच्या प्रेक्षकांमध्येही अनेक भारतीय चेहरे दिसत आहेत.

या भारतीय गर्दीतील काही मराठी चेहरे गाठले. ऑलिंपिकचा महासोहळा याची देही याची डोळा बघण्यासाठी लंडनमधील मराठी माणूस उत्सुक आहे. अमेरिकेपाठोपाठ मराठी मंडळींची संख्या याच देशात अधिक आहे. त्यांच्याशी गप्पा मारताना इथला मराठी माणूस वर्षभर आधीपासूनच कसा ऑलिंपिकसाठी सज्ज झाला होता, हे उमजले. काहींनी आधीपासूनच तिकीटांसाठी लकी ड्रॉमध्ये नाव नोंदवले होते. काहींनी ऑलिंपिकमध्ये स्वयंसेवक होण्यासाठीही गेल्या वर्षीपासूनच मोर्चेबांधणी केली होती. सचिन लोहोकरे म्हणाले, “लंडनचे नाव होस्ट म्हणून जाहीर झाल्यापासूनच मनात होते, ऑलिंपिक बघायला जायचेच. गेल्या वर्षी सुरुवातीला सुरू झालेल्या तिकीटविक्रीसाठी लगेच नंबर लावला. पहिल्या फेरीत तिकीट मिळण्यात अयशस्वी झालेल्यांसाठी एक्स्क्लुझिव्ह विंडो सुरू केल्याचे कळल्यावर तिथेही अर्ज केला आणि हातात दोन महत्त्वाची तिकिटे पडली.” आता त्यांना रविवारच्या १०० मीटर रेस फायनलची तिकीटे मिळाली आहेत. “उसेन बोल्टला पाहण्याची संधी असल्याने सुपर एक्सायटेड आहे”, असे ते म्हणतात. नितीन रेडकर, मंजिरी कुलकर्णी, आमोद देशमुख, नितीन रेडकर असे आणखी कितीतरी भेटले. हातात ऑलिंपिकची तिकीटे पडल्यामुळे ते प्रचंड उत्साहात होते. भारतीय संघाला चिअर अप करायला सगळे तयार आहेत. भारताला पदकाची आशा असल्याने नेमबाजी आणि कुस्तीच्या स्पर्धेचे तिकीट मिळवले, असे किशोर महिंड सांगतात.

 ऑलिंपिक मशालीबरोबरब स्लावचे छोटे रहिवासी लव आणि कुश अजय मुरुडकर.

केवळ लंडनमधीलच नाही, तर ब्रिटनच्या कानाकोपऱ्यात राहणाऱ्या मराठी मंडळी लांबलांबून ऑलिंपिकसाठी जाताहेत. लंडनच्या नैऋत्येला बर्कशायर परगण्यातील रीडिंगमध्ये राहणाऱ्या उदय भोसले यांनी थेट देशाच्या उत्तरेकडे मँचेस्टरला होणाऱ्या एका फूटबॉल सामन्याचे तिकीट काढले आहे. ब्रिटनमधला मराठी कट्टा सध्या पूर्णपणे ऑलिंपिकमय झाला आहे.

आहे मनोहर तरी...

ऑलिंपिकचे चैतन्य लंडनच्या रोमारोमात भिनले असल्यासारखे वाटतेय. खऱ्या अर्थाने कॉस्मोपोलिटन सिटी असणाऱ्या लंडनमध्ये टीम जीबीचे समर्थक युनियन जॅक फडकवताहेत तसे आपापल्या देशाला समर्थन करणारे इतरही चाहते दिसताहेत. लंडन ट्यूबमधून फिरताना वेगवेगळ्या वंशाचे असंख्य व्हॉलेंटिअर्सही भेटतात. कोणताही मोबदला न घेता प्रसंगी पदरमोड करून या महासोहळ्यात ते सहभागी होत आहेत. हा सोहळा 'आपल्या' शहरात यशस्वी व्हावा, यासाठी ते झटत आहेत. पण दुसरीकडे एक वेगळे चित्रही दिसतेय. सामान्य ब्रिटीश माणूस या डामडौलापासून काहीसा दूरच आहे. अलिप्त आहे.

ऑलिंपिक सुरू होण्याच्या आधीपासूनच वेगवेगळ्या स्तरांवर थोड्याफार नकारात्मक प्रतिक्रिया येऊ लागल्या होत्या. ऑफिसमध्ये लंच टाईमला होणाऱ्या चर्चेमध्ये जेवढे युरो कप फुटबॉ़लचे किंवा लाडक्या विम्बल्डनचे विषय चघळले गेले, तेवढे प्रेम ऑलिंपिकला मिळत नाहीय. ऑलिंपिकसाठी होणारा वारेमाप खर्च सध्याच्या बिकट आर्थिक परिस्थितीत परवडणारा आहे का, ही यामागची खरी काळजी. ब्रिटीश नोकरदारांना ऑलिंपिकची गर्दी गैरसोयीची वाटतेय. रस्ते बंद, ट्यूबला गर्दी आणि वाहतुकीवरील ताण यामुळे रूटीन बिघडायला लागले आहे. काही ब्लॉगवरून, वर्तमानपत्रांतून येणाऱ्या खास ब्रिटीश शैलीतील प्रतिक्रिया याबाबतीतबोलक्या आहेत. ‘आमच्यासारख्या करदात्यांचा पैसा उधळून (सध्याच्या परिस्थितीत) न परवडणारा सोहळा करणे म्हणजे पैशाचा अपव्यय - ऑबसीन वेस्ट ऑफ मनी आहे’, ‘ज्या खेळांबद्दल एवढ्या उत्साहात बोलले जात आहे, ते खेळ आपल्याबरोबर अनावश्यक गर्दी, अव्यवस्था आणि गैरसोय घेऊन येताहेत’, अशा तिखट प्रतिक्रिया काही वैतागलेले इंग्रज देऊ लागले आहेत.

मूळात असे एकत्र येऊन, गर्दी करून सार्वजनिकपणे सोहळा साजरा करणे ब्रिटीशांच्या शिस्तीच्या संस्कृतीत फारसे बसत नाही. त्यामुळे ऑलिंपिकच्या धामधुमीपासून काही जण दूरच राहणे पसंत करतात. ऑलिंपिकच्या उत्साहाबाबत आसपासच्या काही ब्रिटीशजनांना विचारले असता काहीशा सौम्य आणि थंड प्रतिक्रियाच व्यक्त झाल्या. ‘वाहतुकीवर ताण येणार त्यामुळे ऑफिसला वेळेवर पोचणे याचे टेन्शन आहे. पण ऑलिंपिकसारखा सोहळा आयुष्यात एकदाच अनुभवायला मिळतो. सध्याच्या परिस्थितीत खर्च न परवडणारा आहे, मान्य. पण पैशाच्या अपव्ययाची इथे इतर उदाहरणे आहेत. ऑलिंपिकवर खर्च झाला तर अपव्यय ठरणार नाही’, एका ब्रिटीश कंपनीत काम करणारा अधिकारी सांगतो. ‘आमच्या शहरात ऑलिंपिक पुन्हा एकदा होतंय हे चांगलं आहे’, एवढ्यावरच इतर अनेकांचा उत्तर देण्याचा उत्साह मावळतो.  

...सुदिनम् तदेव |

एवढे दिवस सुरू असलेली यजमानघरातील लगबग आता टीपेला पोचली आहे. ऑलिंपिकची लगीनघाई सरून आता मुहूर्ताची घटिका आली आहे. ऐन मुहूर्ताच्या वेळेला जाणवणारी 

हुरहूर, थोडी धाकधूक मनात घेऊन लंडननगरी बोहल्यावर चढली आहे. मुख्य उद्घाटन सोहळ्याचा मुहूर्त संध्याकाळचा असला तरी सकाळपासूनच कार्यक्रमांना सुरुवात होणार आहे. अगदी शेवटच्या क्षणाच्या सूचना देण्यात लंडन प्रशासन सध्या मग्न आहे.

शुक्रवारची सकाळ लंडनकरांसाठी वेगळी असेल, कारण ठीक ८ वाजून १२ मिनिटांनी नागरिकांसाठी ऑलिंपिक गजर होईल. या मुहूर्तावर फक्त लंडनमधलीच नाही तर देशभरातील घड्याळे आणि घंटा निनादतील. सर्व चर्चमधून, शासकीय इमारतींमधून, टाऊन हॉलमधून आणि घरांघरांतून हा घंटानाद तीन मिनिटे सुरू राहणार आहे. लंडनमधील वेस्टमिन्स्टर पॅलेसचे जगप्रसिद्ध बिग बेन या तीन मिनिटात ४० वेळा निनादेल. बिग बेनचे असे मध्येच निनादणे ब्रिटिश इतिहासात क्वचितच घडलेय. (यापूर्वी सहाव्या जॉर्जच्या अंत्यविधीच्या समयी बिग बेन असे निनादले होते.)

सर्व नागरिकांनी या घंटानादात सामील व्हावे असे आवाहन करण्यात आले आहे. तशी पत्रके, बॅनर्स रस्त्यांवर, लायब्ररीमध्ये,टाऊन सेंटरला लागले आहेत. कोणतीही बेल अगदी सायकलची घंटी किंवा डोअर बेलसुद्धा वाजवली तरी हरकत नाही, पण तीन मिनिटे हा गजर करून ऑलिंपिकचे सूप वाजवण्याचा घाट घालण्यात आला आहे. ऑलिंपिक कमिटीने आपल्या अधिकृत संकेतस्थळावर तर यासाठी खास मोबाईल अॅप्लिकेशन दिले आहे. हे मोबाईल अॅप्लिकेशन डाऊनलोड केल्यास केवळ आपला फोन हलवून तीन मिनिटे घंटेसारखी रिंग वाजवता येईल.

शुक्रवारची संध्याकाळ अविस्मरणीय ठरावी यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न सुरू आहेत. उद्घाटनानंतरचे १६ दिवस सुरळीत पार पडोत,गर्दीमुळे फार त्रास सहन करावा लागू नये यासाठी लंडनवासीयांचीही फिंगर्स क्रॉस्ड आहेत. केवळ उद्घाटनाला तीन कोटी पाऊंडची उधळपट्टी करणार वगैरे नकारात्मक चर्चा सध्या तरी थांबल्या आहेत. उलट उद्घाटनाच्या डॅनी बॉयलच्या कार्यक्रमाबाबत प्रचंड उत्सुकता आहे. उद्घाटन सोहळा भव्य असणार पण याची तुलना बीजिंग ऑलिंपिकशी होणार यात शंका नाही.

कार्यक्रमाबाबतची उत्सुकता कायम राहावी म्हणून बॉयलच्या टीमने खास काळजी घेतली आहे. रंगीत तालमींच्या वेळी पत्रकारांना जवळपास फिरकू दिले नाही. तसेच कार्यक्रमात सहभाग असणाऱ्या १२,००० कलाकारांकडून गुप्ततेबाबत बाँड लिहून घेतला होता. एवढेच नाही तर ‘सेव्ह द सर्प्राईज’ नावाने फेसबुक आणि ट्विटरवर कँपेन सुरू करून स्वयंसेवक, स्टेडियमवरचे कर्मचारी आणि सर्वसामान्य नागरिक यांनाही आवाहन करण्यात आले आहे. तरीही कार्यक्रमात डेव्हिड बेकहॅम आणि महंमद अलीचा सहभाग असल्याचे गॉसिप सुरूच आहे. आम्ही भारतीय मात्र रेहमानने बसवलेला पंजाबी ट्रॅक आणि इलिया राजाचे संगीत उद्घाटन सोहळ्यात ऐकायला सज्ज झालो आहोत.